Thích Trừng Sỹ Thích Pháp Nhãn
THIỀN TẬP TRONG ĐỜI SỐNG HẰNG NGÀY
Thiền tập là phương pháp thực hành thiết thực, giúp chúng ta nuôi dưỡng chánh niệm, tỉnh giác, định tĩnh và tuệ giác trong đời sống hằng ngày. Thông qua Thiền Chỉ (Samatha) và Thiền Quán (Vipassanā), chúng ta học cách làm lắng dịu thân tâm, nhận diện và chuyển hóa phiền não, phát triển từ bi và trí tuệ. Thiền không chỉ giới hạn trong tư thế ngồi mà còn có thể được thực tập trong mọi lúc, mọi nơi, qua từng hơi thở, bước chân, lời nói, suy nghĩ và hành động. Thực tập thiền đều đặn mỗi ngày là cách tưới tẩm những hạt giống an lành, nạp thêm năng lượng tâm linh và vun bồi an lạc, hạnh phúc cho tự thân và tha nhân. Hãy tinh tấn học hỏi, thực hành và ứng dụng thiền ngay bây giờ và ở đây, để sống tỉnh thức, thảnh thơi, yêu thương và hạnh phúc trong từng giây phút của cuộc đời.
Thiền là một phương pháp thực tập rất giá trị, hiệu quả và thiết thực, giúp chúng ta sống một đời sống chánh niệm, tỉnh giác, an vui và hạnh phúc ngay đây và bây giờ, trong cuộc sống hiện tại. Khi siêng năng và tinh tấn thực tập thiền mỗi ngày một cách đều đặn và đúng phương pháp, chúng ta có thể làm chủ thân và tâm, phát triển sự sáng suốt, an lạc và thư thái trong đời sống hiện tại.
Thiền là một món ăn tinh thần cần thiết cho đời sống hằng ngày, không chỉ đối với người lớn mà còn đối với trẻ em. Dù là người có tôn giáo hay không theo một tôn giáo nào, chúng ta đều có thể học hỏi, hiểu và thực tập thiền trong đời sống hằng ngày, qua đó mang lại những lợi ích thiết thực cho thân và tâm.
Thực vậy, thiền không giới hạn trong tôn giáo mà còn vượt ra ngoài phạm vi tôn giáo. Bất cứ ai mong muốn thân và tâm được an lạc đều có thể học hỏi và thực tập thiền để mang lại lợi ích cho bản thân và nhiều người khác. Khi thân và tâm được an lạc, chúng ta có thể đem lại sự an lạc và hạnh phúc chân thật cho những người xung quanh. Ngược lại, khi thân và tâm đang bực tức, giận dữ, lo lắng, căng thẳng, khó chịu và bất an, thì chúng ta khó có thể mang lại sự an lạc và hạnh phúc cho chính mình cũng như cho người khác.
Do vậy, thiền rất quan trọng và cần thiết đối với mọi người. Mỗi người có thể học hỏi và thực tập thiền ngay bây giờ và ở đây, trong đời sống hiện tại, để nuôi dưỡng sự an lạc, tỉnh giác và hạnh phúc cho chính mình, đồng thời góp phần mang lại an lạc cho những người xung quanh.
Thiền trong tiếng Anh là Meditation; trong tiếng Pāli là Jhāna; trong tiếng Phạn là Dhyāna; trong tiếng Trung Quốc là Chán (禪); trong tiếng Nhật là Zen; và trong tiếng Việt là Thiền.
Thiền gợi lên sự yên lặng, tĩnh lặng, thanh lặng, chánh niệm, tỉnh thức, định tĩnh, quán chiếu và nhất tâm. Đây là một phương pháp thực tập sống động, an lạc và thiết thực, mang lại lợi ích cho cả thân và tâm. Thiền giúp chúng ta phát triển chánh niệm và tỉnh giác, nhận biết rõ những gì đang diễn ra ngay bây giờ và ở đây, trong đời sống hiện tại, như trời xanh, mây trắng, tiếng chim hót, tiếng thông reo, hoa nở, tiếng suối chảy…
Thực tập thiền giúp chúng ta dừng lại, nhận diện và chuyển hóa những phiền não, bất an và khổ đau; từ đó nuôi dưỡng sự an vui, bình an và hạnh phúc ngay trong đời sống hiện tại.
Có hai phương pháp thiền quan trọng trong Phật giáo, đó là Thiền Chỉ (Samatha Meditation) và Thiền Quán (Vipassanā Meditation). Chỉ (Samatha) trong Thiền Chỉ mang ý nghĩa an tịnh, tĩnh lặng, định tĩnh, nhất tâm và dừng lại; còn Quán (Vipassanā) trong Thiền Quán mang ý nghĩa tuệ giác, thấy rõ, hiểu rõ, quán chiếu và nhìn sâu vào thực tại.
Samatha và Samādhi có mối liên hệ rất mật thiết, vì cả hai đều liên quan đến sự an tịnh, định tĩnh và nhất tâm của tâm. Tuy nhiên, hai thuật ngữ này không hoàn toàn đồng nghĩa. Samatha nhấn mạnh đến sự lắng dịu, an tịnh và tĩnh lặng của tâm, trong khi Samādhi nhấn mạnh đến sự định tâm, tập trung và nhất tâm. Trong thực tập Thiền Chỉ, việc dừng lại, làm lắng dịu những dao động của tâm và an trú tâm trong một đối tượng thiền tập là một phương pháp quan trọng giúp phát triển sự định tĩnh và nhất tâm.
Nói một cách đơn giản, Thiền Chỉ giúp tâm dừng lại và trở nên an tịnh; Thiền Quán giúp tâm nhìn sâu, thấy rõ và phát triển tuệ giác. Hai phương pháp này hỗ trợ và bổ sung cho nhau trên con đường thực tập, giúp người hành thiền phát triển định tĩnh và tuệ giác, từ đó chuyển hóa khổ đau và hướng đến đời sống an lạc, tự do và tỉnh thức.
Khi đang ngồi thiền, nếu nghe tiếng ồn xảy ra xung quanh, chúng ta nhận biết rõ âm thanh ấy, không chống đối hay khó chịu với nó. Chúng ta dừng lại và trở về theo dõi hơi thở vào và hơi thở ra một cách chánh niệm và tỉnh thức. Thở vào, chúng ta biết mình đang thở vào. Thở ra, chúng ta biết mình đang thở ra.
Thở vào, chúng ta nhận biết tiếng ồn đang có mặt trong tâm và ghi nhận nó một cách tỉnh thức. Thở ra, chúng ta nhận biết tâm mình đang dần lắng dịu trước tiếng ồn ấy. Tiếp tục thực tập như vậy trong vài hơi thở, theo dõi hơi thở vào và hơi thở ra với chánh niệm và tỉnh giác, chúng ta dần không còn bị âm thanh bên ngoài chi phối; tâm trở nên lắng dịu, an tịnh và định tĩnh.
Đó là một ví dụ đơn giản về Thiền Chỉ (Samatha): thay vì chạy theo âm thanh hoặc phản ứng với âm thanh, chúng ta dừng lại, trở về với hơi thở và làm lắng dịu tâm mình.
Thiền Chỉ (Samatha Meditation) có nghĩa là dừng tâm lang thang và đưa tâm trở về an trú nơi hơi thở với chánh niệm, từ đó hướng tâm đến sự định tĩnh và nhất tâm. Như các bạn biết, tâm của chúng ta đôi khi giống như con khỉ và con ngựa: luôn chuyển từ cành này sang cành khác, chạy từ nơi này đến nơi khác. Có khi thân chúng ta đang ngồi đây, nhưng tâm lại lang thang, suy nghĩ vẩn vơ về New York, Ấn Độ, Úc châu, Châu Âu, Việt Nam…
Bằng cách đưa tâm lang thang trở về với hơi thở có chánh niệm thông qua thực tập thiền, chúng ta dần dần hướng tâm đến định tĩnh và nhất tâm. Đừng lo lắng khi tâm mình lang thang, phóng dật hay rong ruổi. Hãy nhẹ nhàng đưa tâm trở về và an trú nơi hơi thở, theo dõi hơi thở vào và hơi thở ra một cách chánh niệm, tỉnh giác, nhẹ nhàng, chậm rãi và thảnh thơi.
Mỗi lần nhận ra tâm đang lang thang và nhẹ nhàng đưa tâm trở về với hơi thở, chúng ta đang thực tập Thiền Chỉ (Samatha). Qua sự thực tập đều đặn, tâm dần trở nên an tịnh, định tĩnh và nhất tâm.
Như quý vị biết, lăng xăng là một trạng thái của tâm; vọng động là một trạng thái của tâm; an tịnh là một trạng thái của tâm; định tĩnh là một trạng thái của tâm; thảnh thơi cũng là một trạng thái của tâm. Thật vậy, tâm có khi lăng xăng, có khi vọng động; cũng có khi an tịnh, định tĩnh và thảnh thơi. Tu tập Thiền Chỉ là một quá trình giúp hành giả làm lắng dịu, thanh lọc và chuyển hóa cái tâm lăng xăng, vọng động thành một cái tâm an tịnh, định tĩnh và thảnh thơi.
Từ Quán (Vipassanā) được cấu tạo từ “vi-” và “passanā”. “Vi-” là một tiếp đầu ngữ mang ý nghĩa phân biệt, riêng biệt, đặc biệt hoặc thấy rõ theo từng phương diện; còn “passanā” có nghĩa là thấy, nhìn thấy, quan sát hoặc nhận biết. Vì vậy, Quán (Vipassanā) có thể được hiểu là nhìn sâu, thấy rõ và nhận biết thực tại đúng như nó đang là.
Trong thực tập Thiền Quán, hành giả nhìn sâu vào các hiện tượng của thân và tâm, nhận biết rõ bản chất vô thường, duyên sinh, duyên khởi, tương tức và vô ngã của chúng. Thiền Quán là một quá trình tu tập, thanh lọc và chuyển hóa thân tâm, giúp hành giả phát triển tuệ giác, vượt qua vô minh và khổ đau, đồng thời nuôi dưỡng một đời sống an vui, bình an và hạnh phúc chân thật ngay bây giờ và ở đây, trong đời sống hiện tại.
Thiền Quán (Vipassanā Meditation) có nghĩa là nhìn sâu vào sự thật của các sự vật và hiện tượng, thấy rõ bản chất của chúng là vô thường, duyên sinh và vô ngã. Quá trình thực tập Thiền Quán (Vipassanā Meditation) là quá trình tu tập và phát triển tuệ giác, minh và chánh tri kiến.
Khi thực tập Thiền Quán (Vipassanā Meditation), chúng ta không dính mắc hay đắm chìm trong quá khứ và không lo lắng về tương lai; thay vào đó, chúng ta an trú vững chãi trong giây phút hiện tại, trở về với hơi thở bằng chánh niệm và tỉnh giác. Bởi vì quá khứ đã qua, tương lai chưa tới, chỉ có giây phút hiện tại là giây phút chúng ta đang thật sự có mặt. Chúng ta an trú vững chãi trong giây phút hiện tại, theo dõi hơi thở vào và hơi thở ra với chánh niệm và tỉnh giác.
Khi hiểu và thực tập đều đặn như vậy, chúng ta dần dần có khả năng buông bỏ những lo lắng, phiền muộn, giận hờn và hối tiếc, đồng thời nuôi dưỡng sự bình an, sáng suốt và tự do trong chính giây phút hiện tại quý báu này.
Nhờ thực tập Thiền Quán (Vipassanā Meditation), chúng ta có thể thấy rõ rằng mọi sự vật và hiện tượng đều vô thường; tham lam là vô thường, sân giận là vô thường, hận thù là vô thường, si mê là vô thường, khổ đau là vô thường, v.v. Nếu tham lam, sân giận, si mê, hận thù và những trạng thái khổ đau ấy là thường hằng, thì chúng ta không thể chuyển hóa được chúng. Nhưng thực tế, tất cả đều vô thường và luôn biến đổi.
Là người tỉnh thức và chánh niệm trong tu tập, chúng ta có thể nhận diện, hiểu rõ và từng bước chuyển hóa những trạng thái bất thiện ấy. Tham lam có thể được chuyển hóa thành vô tham – rộng lượng; hận thù thành tình thương; sân giận thành vô sân – từ bi; si mê thành vô si – trí tuệ và chánh kiến; buồn phiền thành an vui; và khổ đau thành hạnh phúc.
Sự chuyển hóa ấy được nuôi dưỡng qua việc ứng dụng và thực tập Phật Pháp hằng ngày bằng cách nói lời thiện, nghĩ điều thiện và làm việc thiện, để đem lại những hoa trái của an vui và hạnh phúc đích thực cho tự thân và tha nhân ngay trong cuộc đời này.
Tu tập Thiền Quán (Vipassanā Meditation), với cái nhìn tương tức, chúng ta có thể quán chiếu và thấy rõ ông bà, tổ tiên trong ta; cha mẹ trong ta; con cái trong ta; anh chị em trong ta; thầy trò trong ta; huynh đệ trong ta; mọi người trong ta, và ta trong mọi người. Chúng ta có thể thấy họ hiện diện rất rõ trong từng tế bào và tâm thức của chính mình.
Để áp dụng Thiền Chỉ và Thiền Quán một cách thích hợp, khéo léo và sáng suốt, chúng ta có thể mời họ cùng thiền tập với mình trong giây phút hiện tại quý báu này. Khi ấy, chúng ta nhận ra rằng hạnh phúc của ta cũng là hạnh phúc của họ; an lạc của ta cũng là an lạc của họ; sự tươi mát của ta cũng là sự tươi mát của họ, và ngược lại. Vì vậy, mỗi giây phút tỉnh thức và an lạc của chúng ta không chỉ nuôi dưỡng chính mình mà còn góp phần làm cho những người thương, những người thân và những người chung quanh thêm an vui, tươi đẹp, dù họ đang ở gần hay ở xa chúng ta trên quả địa cầu này.
Thực tập Thiền Quán (Vipassanā), chúng ta thấy rõ rằng đời sống luôn luôn sinh diệt, biến đổi và vô thường; thời gian sống của chúng ta ngày càng ngắn lại. Chúng ta sống trên trái đất này trong một khoảng thời gian nhất định, rồi từ từ tất cả chúng ta cũng phải từ bỏ tấm thân vật lý tạm bợ và mong manh này. Không một ai có thể tồn tại mãi mãi trên thế gian này, kể cả những bậc Thánh Tăng như Tôn giả Xá-lợi-phất (Sāriputta), Tôn giả A-nan (Ānanda), Tôn giả Tu-bồ-đề (Subhūti), v.v… Tuy nhiên, ý thức rõ sự thật ấy không phải để bi quan hay sợ hãi, mà để chuẩn bị hành trang và tư lương tốt đẹp cho cuộc đời. Vì vậy, chúng ta nỗ lực tận dụng sức khỏe, thời gian và sự sống còn lại của mình để tu tập, chế tác năng lượng yêu thương và hiểu biết cho tự thân và tha nhân, ngay trong cuộc sống hiện tại.
Ý thức rằng một hơi thở vào mà không có hơi thở ra, chúng ta có thể bước sang một đời sống khác. Ý thức rõ rằng nhờ những thiện nghiệp mà chúng ta đã, đang và sẽ vun bồi, khi vô thường đến, chúng ta có thể bình thản ra đi một cách nhẹ nhàng. Khi còn sống trên cõi đời này, chúng ta sống trong an lạc; khi từ bỏ thân vật lý này, chúng ta ra đi trong an bình, và những người chung quanh cũng có thể cảm nhận được sự bình an ấy.
Do đó, chúng ta học cách sống sâu sắc và thảnh thơi trong từng giây, từng phút, từng giờ và từng ngày, từ tuần này sang tháng nọ, từ năm này qua năm khác. Chúng ta ý thức rằng mỗi hơi thở là sự sống, mỗi giây phút thực tập là một cơ hội tốt để nuôi dưỡng sự thảnh thơi. Mỗi phút giây là sự sống, mỗi phút giây là vững chãi và thảnh thơi. Mỗi ngày là sự sống, mỗi ngày là an vui và thảnh thơi. Khi hiểu rõ và thực tập đều đặn, vững chãi như vậy, chúng ta có thể cảm nhận được sự an vui, hạnh phúc, sự thong dong và tự tại ngay trong đời sống hiện tiền.
Như vậy, Thiền Chỉ (Samatha Meditation) và Thiền Quán (Vipassanā Meditation) được trình bày trên đây nhằm giúp người đọc và người học dễ học, dễ hiểu, dễ nhớ và dễ hành trì. Theo cái nhìn tương tức, trong Thiền Chỉ có Thiền Quán, và trong Thiền Quán có Thiền Chỉ. Thiền Quán và Thiền Chỉ luôn đi đôi với nhau như hình với bóng, không bao giờ tách rời nhau khi chúng ta áp dụng thiền tập vào đời sống hằng ngày để đem lại lợi ích cho thân và tâm.
Tuy nhiên, trong quá trình thực hành thiền, trước hết chúng ta cần học và trải nghiệm thiền tập. Khi hiểu rõ việc học và thực hành thiền, chúng ta sẽ có nền tảng vững chắc để đạt được những kết quả tốt đẹp. Nhờ học và hiểu thiền một cách rõ ràng, chúng ta có thể dễ dàng đưa thân và tâm trở về với chánh niệm và tỉnh giác, sống vững chãi và thảnh thơi, an vui và hạnh phúc ngay trong cuộc sống hiện tại.
Nhờ thực tập thiền đều đặn mỗi ngày, chúng ta có thể làm vơi đi những đau nhức của thân thể và những căng thẳng trong tâm, đồng thời nuôi dưỡng và phát triển lòng từ bi, trí tuệ, sự an vui và hạnh phúc cho tự thân và tha nhân ngay trong cuộc sống hiện tại. Khi dành ra một khoảng thời gian thích hợp để thực tập thiền vào buổi sáng, buổi chiều hoặc buổi tối, chúng ta có thể nuôi dưỡng thêm sự bình an, an vui và hạnh phúc trong đời sống hằng ngày.
Thông qua việc thực tập thiền đều đặn và thuần thục, lời nói, suy nghĩ và hành động chánh niệm và tĩnh giác của chúng ta đều có thể mang lại những hoa trái của an vui và hạnh phúc đích thực cho tự thân và tha nhân ngay trong cuộc đời này.
Thông qua việc tìm hiểu, học hỏi, áp dụng và thực hành thiền với chánh niệm và tỉnh giác trong mọi lúc, mọi nơi, mọi tình huống và các khía cạnh khác nhau của đời sống hằng ngày, chúng ta ý thức rõ những gì đang diễn ra trong giây phút hiện tại. Khi nấu cơm, chúng ta biết rõ mình đang nấu cơm; khi ăn cơm, chúng ta biết rõ mình đang ăn cơm; khi rửa chén, chúng ta biết rõ mình đang rửa chén. Khi lái xe và gặp đèn đỏ, chúng ta biết rõ mình đang lái xe, nhận biết đèn đỏ và dừng xe lại một cách tỉnh thức. Tất cả những gì chúng ta nói, nghĩ và làm, khi được thực hiện với chánh niệm và tỉnh giác, đều có thể trở thành một phần quan trọng trong sự thực tập thiền.
Như vậy, chúng ta có thể thực tập thiền trong cả bốn tư thế: đi, đứng, ngồi và nằm, cũng như khi làm việc và tham gia các sinh hoạt hằng ngày. Thiền không chỉ giới hạn ở tư thế ngồi mà còn có thể được thực tập qua từng cử chỉ, lời nói, suy nghĩ và hành động của chúng ta. Thông qua chánh niệm và tỉnh giác, chúng ta có thể đưa sự thực tập thiền vào đời sống hằng ngày một cách thiết thực và hiệu quả, ngay tại đây và lúc này, trong giây phút hiện tại.
Tuy nhiên, bên cạnh việc duy trì chánh niệm và tỉnh giác trong các sinh hoạt hằng ngày, chúng ta cũng cần dành thời gian thích hợp để ngồi thiền đều đặn và lâu hơn. Khi có thời gian ngồi thiền chuyên tâm, tâm có điều kiện an tịnh và an trú sâu sắc hơn, nhờ đó chánh niệm trở nên vững vàng hơn, định lực sâu sắc hơn và tuệ giác ngày càng phát triển. Vì vậy, việc thực tập thiền trong đời sống hằng ngày và việc dành thời gian ngồi thiền chuyên sâu không tách rời nhau, mà luôn hỗ trợ và bổ sung cho nhau, giúp chúng ta tiến bộ vững chắc trên con đường tu tập.
Thật vậy, đối với những hành giả chuyên sâu, thực hành thiền định là quá trình nhận diện, thanh lọc và chuyển hóa những trạng thái tâm tiêu cực thành những trạng thái tâm tích cực, an lành hơn. Vì vậy, trong đời sống hằng ngày, bên cạnh các hình thức thiền như thiền đi, thiền đứng và thiền buông thư toàn thân, việc ngồi thiền cũng đóng vai trò rất quan trọng. Khi ngồi thiền đều đặn và đúng phương pháp, chúng ta có điều kiện an trú vững vàng hơn trong chánh niệm, phát triển chánh định sâu sắc hơn, và từ đó nuôi dưỡng tuệ giác ngày càng rõ ràng và bền vững.
Ví dụ, khi một ly nước đục được đặt yên trong một khoảng thời gian, cặn bẩn sẽ dần lắng xuống đáy, giúp nước trở nên trong hơn. Tương tự như vậy, khi chúng ta ngồi thiền với chánh niệm và chánh định, tâm dần lắng dịu và trở nên sáng tỏ hơn. Nhờ đó, chúng ta có thể nhận diện rõ hơn những suy nghĩ miên man và các trạng thái tâm lý, cảm xúc khác nhau, chẳng hạn như sầu muộn, lo lắng, tham lam, sân hận, si mê, tà kiến và vô minh. Đồng thời, chúng ta cũng có thể nhận biết rõ hơn và trực tiếp cảm nhận những trạng thái hỷ, sự an yên và hạnh phúc đang phát sinh nơi thân và tâm.
Ví như một ngọn đèn dầu đang cháy được đặt trong một chiếc đèn lồng hoặc có chụp đèn bao quanh, ánh sáng của ngọn đèn được tập trung và trở nên rõ nét hơn. Tương tự như vậy, khi tâm được an trú trong chánh niệm và chánh định, ánh sáng của sự tỉnh thức và tuệ giác trong ta được phát huy rõ ràng hơn.
Chiếc ly tượng trưng cho hành giả; nước đục tượng trưng cho tâm phóng dật và tán loạn. Ly nước được đặt yên một chỗ tượng trưng cho hành giả đang thực tập thiền với tâm an tịnh, tập trung và nhất tâm. Ngọn đèn tượng trưng cho hành giả, ánh sáng của ngọn đèn tượng trưng cho tuệ giác. Chiếc chụp đèn bao quanh ngọn đèn tượng trưng cho chánh niệm và chánh định, còn ngọn đèn đang tỏa sáng tượng trưng cho hành giả đang an trú vững vàng trong chánh niệm, chánh định và chánh tuệ.
Thật vậy, nhờ thực hành thiền một cách tinh chuyên và sâu sắc, Đức Phật đã thành tựu giác ngộ viên mãn dưới cội cây Bồ-đề khi sao mai vừa mọc. Nhờ sự thực tập thiền, ánh sáng của giác ngộ, hòa bình, an vui và hạnh phúc nơi Ngài đã tỏa sáng vượt thời gian và không gian, ngay giữa thế gian này. Như vậy, thiền tập luôn gắn liền với chánh niệm và tỉnh giác trong từng hơi thở vào, hơi thở ra. Chúng ta biết rằng nếu ngừng thở dù chỉ trong vài phút, sự sống của chúng ta có thể chấm dứt.
Ý thức sâu sắc điều này, chúng ta càng trân quý sự sống và trân quý từng hơi thở thông qua việc thực tập chánh niệm và tỉnh giác. Đồng thời, chúng ta không ngừng áp dụng thiền tập vào đời sống hằng ngày để mang lại lợi ích cho bản thân và người khác ngay bây giờ và ở đây, trong chính cuộc đời này. Vì vậy, những ai có đầy đủ duyên lành gặp được một minh sư và có những điều kiện thuận lợi cho việc học hỏi và tu tập có thể dành thời gian thích hợp để học hỏi, tìm hiểu, thực hành và áp dụng thiền tập vào đời sống hằng ngày.
Chúng ta hiểu rằng minh sư là người thầy có đạo đức, có kinh nghiệm thực tiễn trong việc tu dưỡng tâm linh, được đào tạo và tu học bài bản, đồng thời có khả năng giảng dạy và hướng dẫn thực hành thiền theo những phương pháp đúng đắn, thiết thực và mang lại lợi ích cho bản thân cũng như người khác trong đời sống hằng ngày.
Theo truyền thống, môi trường thuận lợi cho việc học hỏi và tu tập có thể là chùa, đạo tràng, thiền đường, trường học hoặc văn phòng. Ngày nay, môi trường như vậy cũng có thể bao gồm các lớp học Phật pháp, các lớp thiền học và các buổi thực tập thiền trực tuyến qua Zoom.
Dựa trên những gì chúng ta đã thảo luận ở trên, thực tập thiền mỗi ngày có nghĩa là thường xuyên thực hành phương pháp tưới hoa trong ta. Khi chúng ta tưới hoa mỗi ngày, những đóa hoa ấy sẽ ngày càng tươi tốt và nở đẹp hơn. Ngược lại, khi chúng ta lơ là việc tưới hoa, chúng sẽ dần dần héo úa. Như vậy, chúng ta thực tập thiền mỗi ngày là để tưới hoa trong ta, qua đó nuôi dưỡng và tăng trưởng những năng lượng thiện lành của sự bình an, an lạc và hạnh phúc nơi thân và tâm. Khi hiểu và thực tập thiền đều đặn theo cách này, an lạc và hạnh phúc sẽ dần dần thấm nhuần, làm dịu mát và nuôi dưỡng thân tâm chúng ta.
Thật vậy, mỗi chúng ta đều có thể được ví như mang theo bên mình một bình ắc quy tâm linh trong suốt cuộc đời. Bình ắc quy này có thể tích lũy và nuôi dưỡng những năng lượng thương yêu, hiểu biết, an vui và hạnh phúc nếu chúng ta biết cách “nạp năng lượng tâm linh” thông qua việc siêng năng thực tập thiền trong đời sống hằng ngày. Ngược lại, nếu mỗi ngày chúng ta biếng nhác, giải đãi và phóng dật, những trạng thái tâm bất thiện như tham, sân, si, vô minh, hận thù và giận dữ có thể phát sinh và gia tăng, gây ảnh hưởng tiêu cực đến thân tâm chúng ta cũng như các mối quan hệ với người khác.
Như vậy, mỗi lần thiền tập là mỗi lần chúng ta tưới tẩm những bông hoa bên trong mình, nạp thêm năng lượng tâm linh, khơi dậy và nuôi dưỡng những hạt giống giác ngộ, từ bi và các phẩm chất thiện lành khác trong ta, giúp chúng nảy mầm, vươn lên mạnh mẽ, lớn lên khỏe mạnh và đơm hoa kết trái.
Nếu chúng ta quên tưới tẩm những bông hoa bên trong mình trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần, chúng sẽ dần héo úa. Nếu chúng ta lơ là việc bồi đắp năng lượng tâm linh, năng lượng yêu thương trong ta sẽ dần suy yếu. Và nếu chúng ta lơ là việc thực tập thiền, năng lượng bình an, an lạc và hài hòa trong ta cũng có thể suy giảm. Khi điều này xảy ra, chúng ta có thể không còn đủ năng lượng tâm linh, tình thương, sự hiểu biết, bình an, an lạc và hạnh phúc để chia sẻ với người khác.
Tu tập tâm linh là quá trình liên tục vun bồi các phẩm chất thiện lành, không ngừng nuôi dưỡng và bồi đắp năng lượng tâm linh, tình thương, sự hiểu biết, bình an, niềm vui và hạnh phúc vì lợi ích của bản thân và mọi người, ngay tại đây và trong giây phút hiện tại, ngay trong đời sống này.
Do vậy, trong đời sống hằng ngày, dù bận rộn với nhiều công việc, chúng ta cũng đừng quên tưới hoa bên trong mình, nạp thêm năng lượng tâm linh và thực tập thiền. Chúng ta ý thức rằng việc tưới hoa mỗi ngày là cần thiết, việc nạp thêm năng lượng cho bình ắc quy tâm linh mỗi ngày là quan trọng, và việc thực tập thiền hằng ngày giúp thân tâm được an lạc, thảnh thơi.
Khi hiểu và thực tập được như vậy, những bông hoa bên trong chúng ta sẽ ngày càng tươi tốt, bình ắc quy tâm linh sẽ ngày càng đầy năng lượng, và năng lượng tâm linh trong chúng ta sẽ ngày càng sung mãn. Nhờ thực tập thiền một cách thuần thục, chúng ta có thể gặt hái những hoa trái của từ bi, trí tuệ, an vui và hạnh phúc ngay bây giờ và ở đây, trong cuộc sống hiện tại.
Nhờ ứng dụng thiền tập vào đời sống hằng ngày, chúng ta có khả năng chia sẻ và hiến tặng những hoa trái ngọt ngào cùng năng lượng bình an cho mọi người và mọi loài trên trái đất này.
“Hoa an lạc thấm nhuần trong tâm trí,
Hoa từ bi thấm đượm cả non sông.
Mỗi chúng chúng ta là mỗi nhà hành giả
Tặng cho đời những hoa trái thơm ngon …”
By Thích Trừng Sỹ
Như vậy, thiền tập là nguồn nuôi dưỡng tinh thần không thể thiếu trong đời sống hằng ngày. Chúng ta có thể thực tập thiền mọi lúc, mọi nơi, chẳng hạn như ở trường học, ở nhà, nơi yên tĩnh hoặc tại văn phòng. Chúng ta thậm chí có thể thực tập khi dừng xe chờ đèn đỏ, khi làm bài tập, soạn bài, viết bài, xếp hàng mua vé, mua sắm, v.v.
Khi thở vào và thở ra một cách tự nhiên, nhẹ nhàng và có chánh niệm, chúng ta nhận biết hơi thở của mình và an trú vững chãi trong giây phút hiện tại. Thở vào, chúng ta biết mình đang thở vào. Thở ra, chúng ta biết mình đang thở ra. Thông qua hơi thở chánh niệm, chúng ta trở về với thân và tâm, đồng thời nhận diện rõ những gì đang diễn ra trong giây phút hiện tại.
Nếu thực tập đều đặn mỗi ngày theo cách này, những phẩm chất từ bi, an lạc, niềm vui và hạnh phúc bên trong chúng ta sẽ tiếp tục được nuôi dưỡng và ngày càng phát triển mạnh mẽ.
Chúng ta biết rằng sự sống của chúng ta được duy trì qua từng hơi thở vào và hơi thở ra;
hơi thở trở nên có ý nghĩa khi được thực tập trong chánh niệm;
chánh niệm góp phần nuôi dưỡng an lạc và hạnh phúc;
an lạc và hạnh phúc được thể hiện nơi thân tâm an tịnh của chúng ta.
Tu tập là quá trình nhận diện, thanh lọc và chuyển hóa sai thành đúng, buồn thành vui, phiền não thành bồ-đề, khổ đau thành an vui và hạnh phúc, từng bước một.
Mục đích của việc tu tập là vun bồi và gặt hái hoa trái của an lạc và hạnh phúc cho tự thân và tha nhân, ngay bây giờ và ở đây, trong cuộc sống hiện tại.
Thực vậy, càng thực tập thiền đều đặn, chúng ta càng có cơ hội nuôi dưỡng an vui và hạnh phúc trong đời sống hằng ngày. Càng thực tập trong từng giờ, chúng ta càng có cơ hội nhận diện và nuôi dưỡng niềm an vui; càng thực tập mỗi ngày, chúng ta càng có cơ hội vun bồi hạnh phúc; và càng thực tập đều đặn mỗi tuần, chúng ta càng có cơ hội sống an vui và thảnh thơi hơn.
An vui trong thiền tập, hạnh phúc trong thiền tập và thảnh thơi trong thiền tập là những giá trị thiết thực mà chúng ta có thể từng bước vun bồi qua sự thực tập. Khi việc thực tập thiền trở nên thuần thục, an lạc và hạnh phúc có thể thấm nhuần thân tâm, giúp thân tâm lắng dịu và an tịnh hơn.
Để buổi thiền học và thiền tập thêm sinh động, vui tươi và ý nghĩa, mình mời các bạn cùng hát bài thiền ca “Hải đảo tự thân” nhé.
Quay về nương tựa hải đảo tự thân
Chánh niệm là Bụt soi sáng xa gần
Hơi thở là Pháp bảo hộ thân tâm
Năm uẩn là Tăng phối hợp tinh cần
Thở vào, thở ra
Là hoa tươi mát,
Là núi vững vàng,
Nước tĩnh lặng chiếu,
Không gian thênh thang.
(Làng Mai)
Một số hướng dẫn cơ bản về Thiền Tập hằng ngày
Hằng ngày, chúng ta có thể dành 15 hoặc 30 phút để thực tập thiền bằng cách theo dõi hơi thở vào và hơi thở ra, làm lắng dịu thân tâm, đồng thời thực tập thiền hành trong chánh niệm và tĩnh giác.
Ở nhà hoặc tại một nơi thích hợp, bạn có thể ngồi thẳng lưng trên ghế, đi văng, giường hoặc bồ đoàn. Tùy theo khả năng và sự lựa chọn của mình, bạn có thể ngồi theo tư thế kiết già hoặc bán già, giữ thân ngay thẳng, vững chãi và thảnh thơi. Bạn có thể đặt bàn tay phải lên bàn tay trái hoặc bàn tay trái lên bàn tay phải, để hai đầu ngón tay cái chạm nhẹ vào nhau, giữ lưng thẳng và nhắm mắt nhẹ nhàng hoặc mở mắt vừa phải, sao cho thân tâm được thoải mái và dễ dàng duy trì sự chú tâm.
Khi cảm thấy buồn ngủ, bạn có thể hé mắt một chút để duy trì sự tỉnh táo và tránh ngủ gật. Trong khi ngồi thiền, bạn hãy buông thư toàn thân, thả lỏng cơ thể và để những căng thẳng dần lắng dịu; đồng thời, nhận diện và buông bỏ dần những bực bội, lo lắng trong lòng. Khi thân tâm dần lắng dịu, bạn có thể cảm nhận được sự an vui và hạnh phúc ngay trong giây phút hiện tại.
Bồ đoàn ngồi thiền
Cách ngồi kiết già trên bồ đoàn và đặt hai ngón tay cái chạm nhau
cách ngồi bán già trên bồ đoàn và đặt hai ngón tay cái chạm nhau
Cách ngồi bình thường trên bồ đoàn và đặt hai ngón tay cái chạm nhau
Cách ngồi thiền trên ghế và giữ lưng thẳng
Cách ngồi thiền theo tư thế seiza của nhật bản
Cách ngồi thiền bán già với hai tay thả lỏng trên hai đầu gối
Khi thở vào, bạn nhận biết bụng đang phình ra; khi thở ra, bạn nhận biết bụng đang tóp lại. Bạn tiếp tục theo dõi hơi thở một cách nhẹ nhàng, tự nhiên, chậm rãi và thoải mái, duy trì chánh niệm từ đầu đến cuối. Đồng thời, bạn nhận biết rõ luồng không khí đi vào và đi ra qua hai lỗ mũi trong suốt thời gian thiền tập.
Với chánh niệm và tỉnh thức, bạn nhẹ nhàng theo dõi từng nhịp thở, để hơi thở diễn ra tự nhiên và đều đặn. Khi thở vào, bạn nuôi dưỡng năng lượng an lạc trong thân tâm; khi thở ra, bạn buông thư và làm dịu những căng thẳng, đau nhức và phiền muộn. Nhờ thực tập đều đặn như vậy, bạn dần cảm nhận được sự định tĩnh, an tịnh và thư thái ngay trong giây phút hiện tại.
Khi thở vào, bạn nhận biết bụng đang phồng ra.
Khi thở ra, bạn nhận biết bụng đang tóp lại.
Khi ngồi thiền, bạn giữ lưng thẳng, mắt nhắm, miệng khép nhẹ, buông thư toàn thân và theo dõi hơi thở vào, hơi thở ra với chánh niệm và tỉnh thức, đồng thời giữ nét mặt thư thái và tươi tắn. Nếu cảm thấy buồn ngủ trong khi ngồi thiền, bạn có thể hé mắt để duy trì sự tỉnh táo.
Qua những hình ảnh, cách trình bày và hướng dẫn trên đây, bạn có thể lựa chọn phương pháp thực tập phù hợp với mình, giúp thân tâm an vui, nhẹ nhàng và thoải mái trong quá trình thiền tập.
Mặt khác, trong quá trình thiền tập, nếu nghe thấy tiếng xe hơi, tiếng xe gắn máy, tiếng chó sủa hoặc những âm thanh khác, bạn hãy ghi nhận chúng trong vài giây, rồi nhẹ nhàng đưa tâm trở về với hơi thở.
Tương tự, khi ngửi thấy hương hoa, hương trái cây hoặc những mùi hương khác, bạn có thể ghi nhận chúng trong vài giây, rồi nhẹ nhàng trở về theo dõi hơi thở qua hai lỗ mũi với chánh niệm và tỉnh thức. Bạn tiếp tục nhận biết hơi thở vào và hơi thở ra một cách tự nhiên, thoải mái, không gượng ép hay cố ý kiểm soát. Nhờ thực tập như vậy, bạn có thể cảm nhận sự an tịnh, an lạc và hạnh phúc ngay trong giây phút hiện tại.
Nếu trong khi ngồi thiền, bạn cảm thấy ngứa, bạn có thể từ từ đưa tay đến chỗ ngứa và gãi nhẹ nhàng. Sau đó, bạn chậm rãi đưa tay trở về tư thế ban đầu. Khi cảm giác dễ chịu khởi lên trong thân tâm, bạn ghi nhận cảm giác ấy rồi tiếp tục theo dõi hơi thở vào và hơi thở ra với chánh niệm và tỉnh giác.
Nếu chân bị tê hoặc đau nhức, gây cảm giác khó chịu, bạn hãy ghi nhận cảm giác ấy trong vài giây với chánh niệm. Nếu cảm giác khó chịu kéo dài, bạn có thể nhẹ nhàng thay đổi tư thế ngồi rồi tiếp tục theo dõi hơi thở trong chánh niệm và thư giãn.
Khi bạn sẵn sàng kết thúc thời gian ngồi thiền và chuyển sang thiền hành, trước hết, hãy mở mắt, xoa hai lòng bàn tay vào nhau, nhẹ nhàng áp hai bàn tay lên mặt rồi xoa bóp mặt và đầu hai hoặc ba lần. Tiếp theo, hãy duỗi chân, từ từ cử động thân thể và nhẹ nhàng đứng dậy trong chánh niệm. Khi bắt đầu thiền hành, hãy bước đi từng bước trong chánh niệm, cảm nhận sự vững chãi và thảnh thơi trong mỗi bước chân. Đồng thời, hãy trân quý sự sống và nuôi dưỡng niềm an vui trong từng bước đi.
Bằng cách thực tập thiền đều đặn mỗi ngày, bạn có thể trải nghiệm những lợi ích của việc học Chánh Pháp, thực hành Chánh Pháp, niềm pháp hỷ và sự pháp lạc ngay bây giờ và tại đây. Thực vậy, bằng cách hiểu và thực hành Chánh Pháp, bạn có thể trở thành một đóa hoa tươi thắm, góp phần làm đẹp cho cuộc đời.
QUÁN CHIẾU VÀ ỨNG DỤNG THIỀN TẬP HẰNG NGÀY
1. Nhận diện hơi thở
Thở vào, con biết con đang thở vào.
Thở ra, con biết con đang thở ra. Vào ra. (Chuông)
2. Ý thức sự sống trong giây phút hiện tại
Thở vào, con biết con đang còn sống và ngồi đây.
Thở ra, con biết con đang cùng với Đại Chúng thực tập thiền hôm nay. Vào ra. (Chuông)
3. Nhận biết hơi thở sâu và dài
Thở vào thật sâu, con biết con đang thở vào thật sâu.
Thở ra thật lâu, con biết con đang thở ra thật lâu. Vào ra. (Chuông)
4. An tịnh thân hành
An tịnh thân hành, con đang thở vào.
An tịnh thân hành, con đang thở ra. Vào ra. (Chuông)
5. An tịnh tâm hành
An tịnh tâm hành, con đang thở vào.
An tịnh tâm hành, con đang thở ra. Vào ra. (Chuông)
6. An tịnh khẩu hành
An tịnh khẩu hành, con đang thở vào.
An tịnh khẩu hành, con đang thở ra. Vào ra. (Chuông)
7. Nhận biết toàn thân
Nhận biết toàn thân, con đang thở vào.
Nhận biết toàn thân, con đang thở ra. Vào ra. (Chuông)
8. Cảm giác toàn tâm
Cảm giác toàn tâm, con đang thở vào.
Cảm giác toàn tâm, con đang thở ra. Vào ra. (Chuông)
9. Thực tập thiền cho tự thân
Thở vào, con biết con đang thiền tập cho con.
Thở ra, con biết con thỉnh mời ba mẹ, anh, chị, em, và con của con cùng thiền tập và tu học Phật Pháp với con hôm nay. Vào ra. (Chuông)
10. Nuôi dưỡng bình điện tâm linh
Thở vào, con biết con đang nạp thêm năng lượng cho bình điện tâm linh cho con.
Thở ra, con nhận biết bình điện tâm linh trong con đang nạp đầy dần.
Vào ra. (Chuông)
11. Thực tập phương pháp tưới hoa
Thở vào, con biết con đang thực tập phương pháp tưới hoa cho con.
Thở ra, con nhận biết những đóa hoa trong con đang tươi mát dần. Vào ra. (Chuông)
12. Nhận biết tầm quan trọng của việc thực tập thiền hằng ngày
Thở vào, con biết rằng nếu mỗi ngày con quên nuôi dưỡng đời sống tâm linh, thì năng lượng tinh thần của con sẽ suy yếu dần.
Thở ra, con biết rằng nếu con quên tưới hoa trong tâm con, đóa hoa trong con sẽ héo úa dần. Vào ra. (Chuông)
13. Trân quý hơi thở và sự thực tập
Thở vào, con biết mỗi hơi thở là một biểu hiện quý giá của sự sống.
Thở ra, con biết mỗi giây phút thực tập thiền chánh niệm đều giúp con nuôi dưỡng sự an lạc và thảnh thơi. Vào ra. (Chuông)
14. Quán chiếu và trân quý sự sống và sức khỏe
Thở vào, con quán chiếu đời sống của con đang trôi qua trong từng giây từng phút.
Thở ra, con trân quý sự sống và sức khỏe mà con đang có. Vào ra. (Chuông)
15. Trân quý sự sống và sức khỏe còn lại
Thở vào, con biết đời sống của con mỗi ngày một ngắn dần.
Thở ra, con biết sức khỏe của con có thể thay đổi theo thời gian. Vào ra. (Chuông)
16. Tinh tấn thực tập và ứng dụng Phật Pháp hằng ngày
Thở vào, con quyết tâm tinh tấn tu học Phật Pháp nhiều hơn nữa khi con còn thời gian và sức khỏe.
Thở ra, con nguyện ứng dụng Phật Pháp vào trong đời sống hằng ngày để đem lại lợi ích cho tự thân và cho tha nhân ngay bây giờ và ở đây, trong cuộc sống hiện tại. Vào ra. (Chuông)
17. Quán chiếu sự tương tức và vô thường
Thở vào, con quán chiếu rằng muôn sự, muôn vật trong vũ trụ đều có các mối liên hệ tương quan, tương duyên, tương thuộc và tương tức mật thiết với nhau.
Thở ra, con quán chiếu rằng muôn sự, muôn vật luôn luôn thay đổi và không ngừng biến chuyển. Vào ra. (Chuông)
18. An lạc thân tâm
Thở vào, con cảm thấy khỏe.
Thở ra, con cảm thấy an vui. Vào ra. (Chuông, Chuông, Chuông)
THƠ ỨNG DỤNG THIỀN TẬP MỌI NƠI
Chánh niệm, tỉnh giác trong ta,
Cùng nhau tu tập, cả nhà an vui.
Thiền hành, thiền tọa thảnh thơi,
Từ bi, trí tuệ, cuộc đời sáng tươi.
Thân tâm an lạc thảnh thơi,
Tu hành tinh tấn, nụ cười nở hoa.
Chánh niệm nuôi dưỡng tâm ta,
An vui, hạnh phúc, chan hòa yêu thương.
Mỗi ngày tinh tấn vun bồi,
Từ bi, trí tuệ, sáng ngời tâm ta.
Cùng nhau tu tập gần xa,
An vui, tỉnh thức, chan hòa yêu thương.
By Thích Trừng Sỹ
Qua bài học và thực tập hôm nay, mong rằng các bạn sẽ biết cách ứng dụng thiền tập vào đời sống hằng ngày, ngay tại đây và trong giây phút hiện tại. Hãy thực tập chánh niệm trong từng hơi thở, từng bước chân và từng công việc hằng ngày để nuôi dưỡng thân tâm an lạc. Mỗi ngày, chúng ta hãy tinh tấn vun bồi chánh niệm, từ bi và trí tuệ, giúp bản thân ngày càng hiểu biết, thương yêu và chuyển hóa những khổ đau. Khi thân tâm an tịnh, chúng ta sẽ biết sống tỉnh thức, yêu thương và chia sẻ nhiều hơn với gia đình cùng mọi người chung quanh. Mong rằng các bạn sẽ duy trì việc thực tập đều đặn để trải nghiệm niềm vui, hạnh phúc và sự bình an ngay trong cuộc sống hiện tại. Kính chúc các bạn luôn tinh tấn, an lạc và thành công trên con đường thiền tập.
THAM KHẢO CÁC KINH VÀ WEBSITE
Trung Bộ Kinh
Kinh Niệm xứ (Số 10)
Satipaṭṭhāna Sutta (MN. 10)
https://www.budsas.org/uni/u-kinh-trungbo/trung10.htm
Kinh Quán niệm hơi thở (Số 118)
Ānāpānassati Sutta (MN. 119)
https://www.budsas.org/uni/u-kinh-trungbo/trung10.htm
Kinh Thân hành niệm (Số 119)
Kayagatasati Sutta (MN. 119)
https://suttacentral.net/mn119/vi/minh_chau?reference=none&highlight=false
Kinh An Ban Thủ Ý
https://www.budsas.org/uni/u-abty/abty00.htm
Bài viết liên quan
